KAART VAN DE VLUCHT VAN DAVID BRENNER
1. Verbannen naar Polen2. Vlucht naar de Sovjet-Unie3. Kazachstan4. Naar Teheran in Iran5. Naar Palestina
Hoe begon de eerste massadeportatie van Joden uit nazi-Duitsland?
In oktober 1938 deporteerde nazi-Duitsland ongeveer 17.000 Joden met de Poolse nationaliteit naar de Poolse grens. Deze actie, bekend als de Polenaktion, was de eerste massadeportatie van Joden uit het Duitse Rijk. De aanleiding lag bij een Pools besluit om paspoorten van burgers in het buitenland ongeldig te verklaren zonder nieuwe stempel. Polen wilde zo voorkomen dat Joodse burgers massaal zouden terugkeren.
Polen sloot vrijwel direct de grens, waardoor duizenden Joden vast kwamen te zitten in geïmproviseerde tentenkampen en barakken in het grensgebied, met name bij Zbąszyń.
Maandenlang verbleven zij in slecht gebouwde barakken met nauwelijks voorzieningen.
Wat was de Kristallnacht?
Op 29 oktober arriveerde ook de familie Grynszpan uitgeput in Zbąszyń. Kort daarna stuurde dochter Greta een briefkaart naar haar broer Herschel in Parijs waarin zij de wreedheid van de deportatie beschreef. Die boodschap raakte hem diep.
Op 7 november 1938 schoot hij uit woede in de Duitse ambassade in Parijs de diplomaat Ernst vom Rath dood. De nazi’s gebruikten deze gebeurtenis als aanleiding voor een al langer voorbereide terreurcampagne tegen alle Joden in Duitsland en Oostenrijk.
Twee dagen later op 9 november volgde in heel Duitsland een golf van geweld tegen Joden. Deze pogrom, de Kristallnacht, geldt als een belangrijk keerpunt in de aanloop naar de Holocaust.
Wat gebeurde er met David in deze periode?
In oktober 1938 werd Davids leven in één klap ontwricht. Vanuit Duitsland werd hij samen met zijn moeder en zusje opgepakt en op transport gezet richting de Poolse grens. Ze kregen nauwelijks tijd om iets mee te nemen en hadden geen idee waar ze naartoe gingen. De trein stopte in het grensgebied, maar Polen weigerde hen toe te laten. Dagenlang zaten ze vast in de wagons, in een stuk niemandsland tussen Duitsland en Polen. Uiteindelijk mochten ze uitstappen.
Lopend trokken ze met de groep de grens over en werden naar barakken gebracht, oude stallen die als noodopvang dienden. Ze sliepen tussen de hooibalen, tot Davids moeder na verloop van tijd een kleine kamer wist te huren.
In het voorjaar van 1939 trokken ze verder met de trein naar Przeworsk, waar Davids opa en oma woonden.
Wat betekende de vlucht naar het oosten voor Poolse burgers?
Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 sloegen meer dan een miljoen Poolse burgers op de vlucht voor de nazi’s. Het merendeel van hen was Joods. Reizen gebeurde te voet, per trein of met karren. Onderweg raakten mensen hun bezittingen kwijt en werden families vaak van elkaar gescheiden.
De vlucht bood echter geen veiligheid, maar leidde tot een nieuw bestaan vol onzekerheid. De Sovjetautoriteiten waren niet voorbereid op de massale toestroom en beschouwden vluchtelingen al snel als politiek onbetrouwbaar. Mannen, vrouwen en kinderen belandden in werkkampen of speciale nederzettingen, waar honger, kou en ziekte het dagelijks leven bepaalden.
Hoe zag het leven in een werkkamp eruit?
In werkkampen leefden mensen in eenvoudige houten barakken die nauwelijks verwarmd waren. Er waren meestal geen hekken of muren aanwezig, maar het extreme klimaat maakte ontsnappen onmogelijk. In de winter van 1940–1941 bijvoorbeeld daalde de temperaturen tot onder de min veertig graden.
Het leven was eentonig en uitputtend. Mannen werkten als houthakker of in nabijgelegen mijnen, vrouwen moesten ook vaak zwaar lichamelijk werk verrichten. Werkdagen waren lang en de voedselrantsoenen klein en afhankelijk van productienormen. Wie minder presteerde, kreeg minder te eten. Ziekten als dysenterie en tyfus kwamen veel voor, medische zorg was minimaal. Veel kinderen raakten hun ouders kwijt door ziekte en honger.
Wat gebeurde er met David in deze periode?
David vluchtte met zijn familie te voet over de rivier de San, samen met talloze andere Joodse vluchtelingen. Vlak voor de brug werden ze nog eenmaal aangehouden door een Duitse soldaat. Hun bezittingen moesten ze achterlaten.
Na de oversteek kwamen ze aan in Nemirow, waar ze tijdelijk onderdak vonden bij familie. David paste op koeien in ruil voor wat brood, terwijl zijn moeder juwelen verkocht en wol kocht om te breien en zo eten te kunnen kopen. De hoop op hereniging met haar man in Amerika vervaagde en maakte plaats voor moedeloosheid.
Daarna volgde een uitputtende treinreis van ruim drieduizend kilometer in overvolle veewagons. Wekenlang wisselden kou, honger en ziekte elkaar af. In het voorjaar van 1940 bereikten ze Archangelsk, vanwaar vrachtwagens hen verder brachten naar een werkkamp diep in het eindeloze bos.
Wat betekende de Duitse inval in de Sovjet-Unie voor Poolse burgers in ballingschap?
Op 22 juni 1941 viel Duitsland de Sovjet-Unie binnen. De Sovjet-Unie, die kort daarvoor nog met Duitsland had samengewerkt bij de verdeling van Polen, sloot zich aan bij de Geallieerden. Voor Poolse burgers in de Sovjet-Unie had dat ingrijpende gevolgen. Met het Sikorski–Majski-verdrag werden de diplomatieke betrekkingen tussen Polen en de Sovjet-Unie hersteld. Poolse staatsburgers die vastzaten in goelags kwamen vrij en er werd toestemming gegeven voor de vorming van een Pools leger.
Na hun vrijlating trokken velen naar het zuiden, op zoek naar voedsel, werk en onderdak. Tegelijkertijd arriveerden er ruim een half miljoen Sovjetburgers uit westelijke oorlogsgebieden. De regio raakte overvol. Honger, primitieve huisvesting en ziekten bepaalden opnieuw het dagelijks leven.
Hoe was het leven op een kolchoz tijdens de Tweede Wereldoorlog?
Het leven op een kolchoz, een Sovjetcollectieve boerderij, was tijdens de Tweede Wereldoorlog hard en onzeker. Bewoners werkten lange dagen op het land, vaak onder zware omstandigheden en met nauwelijks hulpmiddelen. Iedereen die kon, werkte mee.
Voedsel was schaars. Het grootste deel van de oogst werd afgedragen aan de staat en wat overbleef, was vaak onvoldoende om van te leven. Honger en ondervoeding waren alledaags. Wie niet kon werken, had weinig kans om te overleven. Tegelijkertijd stond het leven onder strikte controle. Verhuizen was vrijwel onmogelijk en eigen bezit bestond nauwelijks.
De oorlog bracht extra druk. Vluchtelingen en evacués arriveerden op het platteland, wat de schaarste verder vergrootte. Overleven stond centraal, elke dag opnieuw.
Wat gebeurde er met David in deze periode?
Enkele weken na het overlijden van zijn moeder viel Duitsland in juni 1941 de Sovjet-Unie binnen. Iedereen werd vrijgelaten uit de werkkampen en David reisde met zijn familie naar Tashkent, waar duizenden vluchtelingen samenkwamen.
Omdat het vanwege de honger daar niet vol te houden was, reisden ze door naar een kolchoz in Kazachstan. David leerde graan malen en koken, maar er was nooit genoeg. Uiteindelijk stierf ook zijn zusje, na een nacht waarin hij besloot het schaarse voedsel te bewaren voor later. Het schuldgevoel zou hem nooit meer loslaten.
Na haar dood werd David ziek en moest opgenomen worden in een ziekenhuis. Daar hoorde hij over het Poolse Anders-leger waar kinderen mee naar Iran konden reizen. In de hoop op die manier dichterbij Amerika te komen, ontsnapte hij en vond onderdak in een katholiek weeshuis. Het was een harde tijd, maar hij paste zich aan en overleefde opnieuw.
Wat was het Anders-leger?
Het Anders-leger was een Pools leger dat in 1941–1942 in de Sovjet-Unie werd gevormd onder leiding van generaal Anders. Het bestond uit Poolse militairen die eerder door de Sovjets waren gedeporteerd naar Siberië en Centraal-Azië. Toen de Polen in de Sovjet-Unie amnestie kregen, mocht een Pools leger worden opgebouwd.
Door chronische voedseltekorten, gebrek aan uitrusting en groeiende politieke spanningen met Stalin werd besloten het Anders-leger in 1942 in twee golven uit de Sovjet-Unie te evacueren. Ongeveer 75.000 soldaten en meer dan 35.000 burgers werden via de Kaspische Zee naar Iran geëvacueerd en vervolgens naar het Midden-Oosten. Daarmee werden tienduizenden Poolse burgers gered. Joden waren echter sterk ondervertegenwoordigd. Door Sovjetbeperkingen en antisemitisme mochten slechts enkele duizenden mee.
In het Midden-Oosten reorganiseerde het leger zich tot het 2e Poolse Korps en vocht het later in Italië, onder meer bij Monte Cassino.
Hoe was de overtocht over de Kaspische Zee in 1942?
In augustus 1942 vervoerde de Sovjet-tanker Zhdanov Poolse militairen en burgers over de Kaspische Zee, van Krasnovodsk naar Pahlavi in Iran. Deze overtocht maakte deel uit van de evacuatie van het Anders-leger, dat Poolse staatsburgers uit de Sovjet-Unie in veiligheid bracht.
De reis duurde één tot drie dagen, maar de omstandigheden aan boord waren zwaar.
De schepen waren overvol. Honderden, soms duizenden mensen zaten opeengepakt op vaartuigen die daar niet voor bedoeld waren. Sanitaire voorzieningen ontbraken grotendeels, voedsel en water waren schaars en veel passagiers waren al ernstig verzwakt door honger en ziekte. Zeeziekte, uitputting en wanhoop bepaalden het leven aan boord.
Toch betekende Pahlavi voor velen een keerpunt. Na aankomst volgden quarantaine, medische zorg en voedsel. De reis was traumatisch, maar bood een eerste stap weg uit jaren van vervolging en ontbering.
Wat gebeurde er met David in deze periode?
Tijdens de treinreis richting de Kaspische Zee verdween Tashkent langzaam uit beeld. David dacht terug aan hun aankomst tien maanden eerder, toen hij ernstig ziek was.
Na dagen wachten op het strand in Krasnovodsk volgde de overtocht met de Zhdanov naar Iran. In Pahlavi kwam David terecht in een eenvoudig transitkamp aan het strand. De omstandigheden waren zwaar, maar er was voedsel en hulp.
Daarna werden de kinderen per vrachtwagen naar een kamp bij Teheran gebracht. In het tentenkamp werd een Joods kindertehuis opgericht en het dagelijks leven kreeg langzaam meer structuur. David leerde Hebreeuws, hoorde verhalen over Palestina en merkte dat zijn lichaam herstelde. Tegelijk dacht hij veel na over wat hij had meegemaakt en over zijn familie die hij had moeten achterlaten.
Wie waren de Teheran-kinderen?
De Teheran-kinderen waren een groep van 870 Joodse kinderen die tijdens de Tweede Wereldoorlog, vaak zonder ouders, wisten te ontsnappen aan vervolging en vernietiging in Oost-Europa. Hun tocht begon in Polen en de Sovjet-Unie en voerde via werkkampen, vluchtelingenroutes en soms weeshuizen uiteindelijk naar Teheran. Daar verbleven zij in opvangkampen, wachtend op een kans om verder te reizen.
In 1943 kregen de kinderen die kans. Via Iran, India en Egypte maakten zij een lange en gevaarlijke reis per trein en schip naar Palestina. Onderweg leden zij aan ziekte, honger en uitputting, en leefden zij voortdurend met de dreiging van oorlogshandelingen. Bij aankomst werden zij eerst ondergebracht in Atlit, een Brits detentiekamp.
De Teheran-kinderen staan symbool voor overleving tegen alle verwachtingen in: kinderen die alles verloren, maar bleven leven.
Hoe was de aankomst in Palestina?
Bij hun aankomst met de trein in Palestina in februari 1943 werden de Teheran-kinderen enthousiast onthaald. Langs de spoorlijn zwaaiden mensen met vlaggen, riepen welkom en stonden in dorpen en steden rijen dik op de perrons. In Haifa bereikte de ontvangst een hoogtepunt. Mensen zongen, huilden en deelden eten uit alsof ze verloren familieleden terugzagen. Voor veel kinderen was het de eerste keer sinds jaren dat hun komst vreugde opriep. De reis eindigde in Atlit.
Atlit was een Brits interneringskamp. Het diende als afschrikmiddel voor Joodse vluchtelingen. Mannen, vrouwen en kinderen werden achter prikkeldraad vastgezet, bewaakt door wachttorens. Voor veel overlevenden voelde Atlit als een wrange herhaling: na Europa opnieuw opgesloten, ditmaal op enkele kilometers van hun bestemming. De meeste vluchtelingen kregen na een paar maanden een officieel immigratiecertificaat, waarna ze werden vrijgelaten.
Wat gebeurde er met David in deze periode?
In januari 1943 vertrok David met honderden andere Joodse kinderen uit het kamp bij Teheran. Via Bandar Shahpur scheepten zij in op een oud vrachtschip, de Dunera. De overtocht naar Karachi in Brits-Indië was zwaar: ziekte, luizen en de voortdurende angst voor mijnen en onderzeeërs.
In het tentenkamp bij Karachi belandde David uitgeput in een ziekenhuisachtig verblijf en dreigde hij achter te blijven toen de rest vertrok. Uiteindelijk lukte het hem met pure wilskracht om zich alsnog aan te sluiten bij de volgende etappe. Opnieuw per schip, nu over de Rode Zee, terwijl de dreiging van vijandelijke aanvallen voortdurend aanwezig bleef.
Via Egypte reisde hij per trein naar Haifa. Daar werden de kinderen door een enthousiaste menigte ontvangen. De reis eindigde in Atlit, waar ze voor het eerst sinds lange tijd veilig waren.